هنر باستانشناختيْ؛ زيباييِ درون پسماندهها
نگاهي به چيدمانهاي مارك ديون
نورا موسوينيا
مارك ديون هنرمندي كاوشگر و باريكبين است. كاوشگري كه از درونِ پسماندههاٍِ، خردهريزهها، زبالهها و مواد بيمصرف زيباييِ خارقالعادهاي ميآفريند. آثار ديون از چيدمانهايي با نماي علمي و پروژههاي تاريخي طبيعي ساخته شده كه موشكافي شيطنتآميزي را در بر دارند. چيدمانهاي ديون كه به گونهاي استادانه خلق شدهاند تنها در مورد ديگري خارجي و بيگانه نيستند بلكه گاهي اوقات بدل به نمايشي سرگرمكننده ميشوند كه بيش از هرچيز خودمان را در آنها مييابيم.
اخيراً مارك ديون در آستانهي چهل سالگي به خاطر دورهاي از حفاريهاي باستانشناختيِ خود به شهرت رسيده است. يكي از پروژههاي مارك ديون كندن درختهاي باغ سابق خود و انتقال آنها به موزه هنرهاي مدرن بوده ـ تا اين هنر طبيعي و باستانشناختي را پس از بازسازي مجدد به معرض ديد بگذارد. اين پروژهي مارك ديون ما را به ياد حاضرآمادههاي مارسل دوشان مياندازد.
به طور معمول پسماندههاي دورريختني و بيارزش مواد كار ديون هستند. هر استخوانِ مرغي، هر بطري شكسته و فنجاني بيمصرف از اين كاوشها شسته و تميز شده، دستهبندي شده و به طرزي ماهرانه در شبكهها، ويترينها، كابينتها يا قفسههاي متحرك نمايش داده ميشوند. به عبارتي ديگر، اين پسماندهها مانند صنايع دستيِ ارزشمندي ترميم ميگردند. اين توجه به جزئيات باعث شده تا نگاه كردن به آثار ديون، جذاب، دوستداشتني، سرگرمكننده و همچنين كمي اندوهناك به نظر برسند. چيدمانهايي تاريخي، ويران، نامنظم و هر قدر كه بگذرد هنرورزي دستهاي هنرمند خود را نمايانتر ميسازند.
مارك ديون در اين پانزده سال اخير پروژههاي بسياري را در اروپا و آمريكاي لاتين به معرض نمايش گذارده است. وي در پنسلوانيا زندگي ميكند و نزديك New Bedford بزرگ شده است. او در اين پروژهي
اخير خود حفاريهاي خود را در سه نقطهي جنوبشرقي New England آغاز كرده، جايي كه در كودكي نه تنها نخستين دورريختنيهاي ارزشمندش را يافت بلكه همچنين فريفتهي مجموعههاي گزينششده در موزهي Whaling درNew Bedford شده بود.
لاس آنتونسن مدير دانشگاه Art Gallery ميگويد: «با فهماندن اين كه واقعيت يك فعاليت تاريخي است مارك ديون روشهاي جديدي بنا نهاده كه نظم خاص خود را دارد. مانند انسانشناسي، باستانشناسي و جانورشناسي.»
هنگامي كه به چيدمانهاي مارك ديون نگاه ميكنيم در وهلهي اول به نظر ميرسد چيدمانهاي وي از آشفتگي، پراكندگي وتنوع بيشمار پسماندهها برخوردار است. اما با تأملي بيشتر درمييابيم آثار بينظم و آشفتهي مارك ديون از نظم خاص خود بهره ميبرد. در بينظميِ آنها نظمي آگاهانه نهفته است. نظمي كه به چيدمانهايش بعدي زيباييشناسانه ميبخشد. زيباييشناسي آثار ديون اغلب به دليل امرِ نامسلم و بيگانهسازي با واقعيت است.
درواقع نوعي آگاهي انتقادي موشكافانه در آثار ديون به چشم ميخورد كه نشانگر برخي از ويژگيهاي عصريست كه در آن زندگي ميكنيم. درختي كه انواع و اقسام كتابها، قابها و پسماندههاي دورريختني ديگر از آن آويزان شده است و تأكيد بر پسماندهها و زبالههايي كه انواع پرندگان، موشها و حشرات از آنها تغذيه ميكنند. ديون به پسماندهها اجازه ميدهد از آن 
چيزي كه در طول تاريخ طبيعي خود طي كردهاند خارج شوند و بعد ديگري از مفهوم را به خود بگيرند. بعد بيگانهاي كه در فضاي خارجي گالري ما را با تركيبات هوشمندانه، نامسلم و انتقادي خود شگفتزده ميسازد. به گفتهي خود ديون: «تاريخچهاي طولاني از بهرهگيري پسماندهها به منزلهي حاضرآمادهها و مجموعهها وجود دارد؛ اما در اين جا به ابژهها اجازه داده شده از آن چيزي كه هستند يا بودند؛ خارج شوند. بدون استعاره، بدون تفسير و بدون جنبهي باستانشناختي.»
و نكتهي نهاييِ ديگري كه مايلم به آن اشاره كنم پيوندسازي هنر و علم باستانشناختي در چيدمانهاي ديون است. حفاريهاي مارك ديون در نقاط مختلف كشور خود و سپس عرضهكردن يافتههاي خود در قالب اشياء، ابژهها و پسماندههاي دورريختني و ابداع تركيباتي بديع و هوشمندانه و در عين حال انتقادي، حسي از آگاهي نسبت به ويژگيهاي هنر جديد در عصر و روزگار ما ميدهد و بواسطهي شكل بياني خود ما را به تأمل و تفكر هر چه بيشتر در ويژگيهاي دورهاي كه در آن زندگي ميكنيم وا ميدارد.
منابع:
1. Art/Architecture; The Drama of Digging In New England's Trash, Ann Wilson Lloyd, New York Times, January 6, 2002
2. Art In Review; Mark Dion - ‘Collaboration’ by Ken Johnson, New York Times, April 18, 2003