تخيل نمادين و زيبايی نوين

ميرا / کريستوفر فرانک / ليلی گلستان

نورا موسوی نيا

هانس گئورگ گادامر در کتاب حقیقت و روش – (Wahreit and Methode) این نکته را مطرح می کند که بالا رفتن ارزش نماد به قیمت زوال تمثیل ، همزمان با رشد نوعی زیباشناسی رخ داد که تمایز میان تجربه و تجلی این تجربه را مردود می دانست . زبان شاعرانه ی نبوغ قادر است از این تمایز فراتر رود و بنابراین می تواند هرگونه تجربه ی فردی را مستقیما به حقیقت کلی تبدیل کند .

گادامر می نویسد : «طی قرن نوزدهم پایه واساس زیباشناسی ، آزادی ذهن در به کارگیری قدرت نمادپردازی خود بود . ولی آیا این اساس هنوز هم محکم و پابرجاست ؟ آیا در واقع امروزه نیز استمرار و بقای یک سنت اسطوره ای و تمثیلی ، فعالیت نمادسازی را محدود نمی کند ؟»

کتاب میرا اثر کریستوفر فرانک بیان تخیلی خلاق و نمادین ، ابداعات زیباشناختی ، کولاژهای بصری و مونتاژهای سوررئالیستی است .

فضاسازی کتاب میرا خواننده را به حیرت می اندازد ، تکان می دهد و دچار شگفتی می سازد . غرابت و تازگی حقیقی تصاویر این اثر مانند پدیده ای تازه و بی سابقه خود را به خواننده تحمیل می کند . وجود این تصاویر در سرتاسر متن آن را از خصوصیات بدیع و ویژه ئی برخوردار ساخته است .

«ما یک خانه ی معمولی داریم با دیوارهای شفاف ...» ص 21

«در خانه ئی نزدیک خانه ی ما مردی زندگی می کند که در زمین اتاقش سوراخی کنده است . شب ها در آن می خوابد و هیچ کس او را نمی بیند . با انگشتانش سوراخ را می کند و هر روز آن را عمیق تر می کند ...» ص 24

«پسر کوچکی را دیدم که در خانه ئی می دوید . لخت بود و دکتری دنبالش کرده بود . بچه می ترسید ، در سر راهش به مبل ها می خورد و آن ها را می انداخت . بلاخره خودش را به دیوار شیشه یی رساند و از میانش رد شد . دوان دوان به دشت سیاه رفت ، ولی بدنش قرمز بود و می لنگید .» ص 24

«... همه ی درها از شیشه بود ولی نه از شیشه های معمولی ، آئینه بود ...» ص 31

کتاب میرا ترسیم زندگی انسان هایی در یک جهان دگرگون شده است که حاکمیتی مطلق بر آن حکمرانی می کند و همه چیز تحت نظارت و کنترل شدید این قدرت حاکم است . این جهان ، جهانی است که در آن آدمها با نقابهایی مصنوعی از عواطف و احساسات انسانی با لبخندی مضحک و طنزگونه بر لب حرکت می کنند و همه ی حرکات و رفتارشان باید بدون احساسات و برمبنای غرایز انسان صورت بگیرد .

نقابهایی که به وسیله ی جراحی پلاستیک و روان شناسی ؛ به زور بر چهره ی «اصلاح شدگان» یعنی شورشی های سابق می گذارند تا آنان را وادار به اطاعت و اهلی شدن بکنند ، از نمونه ی بهره گیری از این قدرت است .

تخیل نمادین کتاب میرا مخاطب را با جهان دیگری روبرو می کند ، جهانی که براساس تخیل پایه ریزی شده است اما مبنای آن واقعیت بیرونی جهان خود ماست . در واقع بهره گیری از تخیلی نمادین ، صحنه های سوررئال و سوژه ای فراواقعی و کاملا ذهنی ما را با حقیقتی کاملا عینی ، ملموس و وحشتناک روبرو می کند که چقدر خلاء ، تناقض ، گسست و چقدر بدبختی و غم و توحش در این زندگی نهفته است .

از کیفیتهای بصری و ابداعات زیباشناسی این اثر ، بهره گیری از تضاد رنگ ها ، فضاسازی سوررئالیستی و برخی صحنه های تئاترگونه از جمله قرارگرفتن نقاب بر چهره ی اصلاح شدگان ، رابطه ی عاشقانه راوی و میرا و موهای سیاه محرک میرا است که متن را از حجم شاعرانه ی بالایی برخوردار ساخته است.

آندره برتون در یکی از سخنرانی های خود تحت عنوان «کمیت واقعیت» می پرسد :«آیا ممکن است قدرت تخیل تصاویر و هدیه واقعی خیال پردازی که تنها افراد خاصی از آن بهره دارند از قدرت حافظه مستقل باشد و دیگر درک نشود ؟»

شگفتی نکته ای کلیدی در زیباشناسی سوررئالیستی است . در بیانیه ی سوررئالیسم می خوانیم : «شگفتی زیباست ، هرگونه شگفتی زیباست ، و شگفتی وجود ندارد مگر این که زیبا باشد .» آندره برتون در عشق دیوانه گفته است که زیبایی گستره ی اروس است ، قلمرو لذت و شهوت . اثر هنری چون هر ابژه ی زیبا ، در خود پنهانگر لذت است ، و هر مورد شگفتی آوری نیز چنین است . برتون میان لذت زیبایی شناسانه و لذت اروتیک تنها تفاوت در درجه ها را می دید و معتقد بود که این دو در ماهیت خود یکی هستند . همواره می گفت که میان میل شدید عاشقانه با خواست شدید پوئتیک تفاوتی نیست مگر در درجه ی کارائی آنها . او کاشانه اصلی تخیل را هیجان و عاطفه می شناخت . رابطه ی عاشقانه راوی و میرا همواره میان لذتی پوئتیک و رابطه ای اروتیک در نوسان می باشد .

«... موهای سیاهش روی شانه اش ریخته بود ، پاهایش صبح گاه را به یاد می آورد . او را دیدم که بدون این که چشم از من بردارد به آرامی دراز کشید ، بعد سرش را روی بالش گذاشت و به خواب رفت .» ص 40

«... دست هایی روی گوش هایم را گرفتند ، دست هایی گرم و نمناک . خواستم آنها را با حرکت تندی از خود دور کنم ، اما به تن زنی برخورد کردم که خودش را به من چسبانده بود . در همان موقع ، لکه یی سرخ روی دیوار ترکید ، و لکه های دیگری هم به دنبالش ترکیدند . من خیس از زخم های میرا بودم . بعد دیوار به طرز غریبی سفید شد و دیدم دختری که با من جفت شده بود ، نقاب خندان یک اصلاح شده را به چهره دارد .» ص 66

«نقاب هایمان را تکه تکه کندیم . بدون گفته یی خون از گونه ها وپیشانی برهنه شد مان می ریخت . با وجود دردی که نفس مان را بریده بود و ناله مان را درآورده بود ، لبخند همیشگی مان ناپدید شد و پس از چند ساعت ، چهره ی پیشینمان ظاهر گشت . آن گاه لبهایمان بهم پیوستند . ص 91

فضای رویاگونه و ناخودآگاهانه ، خیال پردازی پراکنده و پرطنین ، دقت و صراحت از خصوصیات دیگر و قابل توجه این اثر می باشد .

«... چیزی مثل لکه یی زردرنگ ، روی سقف ترکید ، لکه  تپنده یی با دست و پاهایی آب گونه که از چرخیدن به دور من وا نمی ماند . بلاخره صدای پایی شنیده شد ، صدای پای مردی که بدون توقف به من نزدیک می شد ، اما هرگز به بالینم نمی رسید ...» ص65

«... در تاریکی مطلق بود که چند قدم در آب پیش رفتم . در حالی که دست هایم را به جلو گرفته بودم . بعد آب شروع کرد به بالا آمدن و به جایی رسید که من در حالی که سرم به سقف می رسید در آن شنا می کردم .

فقط با چسبانده چهره ام به سقف توانستم به نفس کشیدن ادامه دهم . چون در دو سانتی متری دیوار سقف متوقف شده بود . سرانجام ، دریچه یی باز شد و دستی از آن بیرون آمد که من گرفتمش ...» ص 75

به عبارت کلی می توان گفت کتاب میرا اثر کریستوفر فرانک با شیوه های مونتاژ سوررئالیستی  و کولاژهای بصری تجسم مکانی تخیلی از جهان واقعی ماست .

پي نوشت :

۱- احمدی . بابک . حقیقت و زیبایی . تهران . نشر مرکز . 1382

۲- دومن . پل . تمثیل و نماد و ترجمه میترا رکنی . ارغنون . سال اول شماره 2 . 1377

۳- فرانک . کریستوفر . میرا . ترجمه لیلی گلستان . تهران . بازتاب نگار . چاپ سوم . 1384

4 - Andre Breton – from Introduction to the Discourse on the Paucity of Reality – (1924)

ماهنامه گلستانه / مرداد 85 /  شماره 74